विद्यार्थ्याने जाणून घेतला भारतीय हवामान विभाग

संगमेश्वर कालेज कनिष्ठ भूगोल विभागाची क्षेत्रभेट 

सोलापूर प्रतिनिधी - ११ ऑगस्ट 

संगमेश्वर कॉलेज कनिष्ठ भूगोल विभागाच्या वतीने विद्यार्थ्यांच्या क्षेत्रभेटीच्या निमित्ताने भारतीय हवामान विभाग, सोलापूर कार्यालयास भेट देण्यात आली. या भेटीदरम्यान विद्यार्थ्यांना हवामान विभागाचे कार्य, हवामान निरीक्षणाची पद्धत आणि हवामानाचा अंदाज वर्तविण्याची प्रक्रिया याविषयी सविस्तर माहिती देण्यात आली.

भारतीय हवामान विभागामार्फत तापमान, हवेचा दाब, आर्द्रता, वाऱ्याचा वेग व दिशा, पर्जन्यमान आणि इतर वातावरणीय घटकांचे नियमित निरीक्षण केले जाते. यासाठी विविध आधुनिक उपकरणे व तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. संकलित केलेल्या हवामानविषयक माहितीचे विश्लेषण करून पाऊस, उष्णता, वादळी वारे, चक्रीवादळे आदी हवामानविषयक घटनांचा अंदाज वर्तविला जातो. 

                     क्षेत्रभेटीदरम्यान विद्यार्थ्यांना हवामान निरीक्षणासाठी वापरण्यात येणारी उपकरणे प्रत्यक्ष पाहण्याची व त्यांच्या कार्यपद्धतीची माहिती जाणून घेण्याची संधी मिळाली. हवामानाची माहिती शेती, जलव्यवस्थापन, आरोग्य, वाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन तसेच दैनंदिन जीवनासाठी किती महत्त्वाची आहे, हे विद्यार्थ्यांना समजले.

या क्षेत्रभेटीमुळे विद्यार्थ्यांच्या पाठ्यपुस्तकीय ज्ञानाला प्रत्यक्ष अनुभवाची जोड मिळाली. हवामानशास्त्र, पर्यावरण आणि विज्ञानविषयक जिज्ञासा वाढविण्यासाठी ही भेट अत्यंत उपयुक्त व ज्ञानवर्धक ठरली.

या क्षेत्रभेटीसाठी उपप्राचार्य प्रसाद कुंटे, पर्यवेक्षक डॉ. मल्लिनाथ साखरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली भूगोल विभागप्रमुख शिवशरण दुलंगे, रश्मी कन्नूरकर, विठ्ठल अरबाळे विश्वनाथ कक्कलळमेली, कोमल कोंडा यांचा सहभाग होता.

हवामानाचा अंदाज कसा वर्तविला जातो?

विद्यार्थ्यांना क्षेत्रभेटीदरम्यान भारतीय हवामान विभाग, सोलापूर येथील हवामानशास्त्रज्ञांनी हवामानाचा अंदाज कसा वर्तविला जातो, याविषयी सविस्तर माहिती दिली.

हवामानाचा अंदाज केवळ आकाशातील ढग पाहून वर्तविला जात नाही. त्यासाठी देशभरातील हवामान निरीक्षण केंद्रांमधून तापमान, हवेचा दाब, आर्द्रता, वाऱ्याचा वेग व दिशा, पर्जन्यमान आणि वातावरणातील इतर घटकांची माहिती सातत्याने संकलित केली जाते. स्वयंचलित हवामान केंद्रे व पर्जन्यमापक यंत्रणांमधूनही जवळपास प्रत्यक्ष वेळेतील माहिती मिळते.

या माहितीबरोबरच हवामान रडार आणि उपग्रह प्रतिमांचा वापर केला जातो. रडारच्या साहाय्याने पावसाचे ढग कुठे आहेत, त्यांची हालचाल कोणत्या दिशेने आहे आणि पर्जन्याची तीव्रता किती आहे, याचा अंदाज घेता येतो. उपग्रहांच्या इन्फ्रारेड प्रतिमांमधून ढगांचे तापमान, उंची, त्यांची हालचाल तसेच वादळाची तीव्रता आणि पावसाचा अंदाज घेण्यास मदत होते.

त्यानंतर संकलित झालेली सर्व माहिती Numerical Weather Prediction (NWP) म्हणजेच संख्यात्मक हवामान अंदाजाच्या संगणकीय मॉडेलमध्ये वापरली जाते. वातावरणातील तापमान, दाब, आर्द्रता आणि वाऱ्याची स्थिती यांचे गणितीय विश्लेषण करून पुढील काही तास, दिवस किंवा अधिक कालावधीतील हवामानाची संभाव्य स्थिती निश्चित केली जाते.

पावसाचा अंदाज देताना वातावरणातील आर्द्रता, ढगांची निर्मिती व हालचाल, वाऱ्याची दिशा, दाबाची स्थिती आणि रडार-उपग्रह निरीक्षणांचा विचार केला जातो. उष्णतेचा अंदाज देताना तापमानाची सद्यस्थिती, मागील नोंदी आणि वातावरणातील बदलांचा अभ्यास केला जातो. वादळी वारे व विजांचा अंदाज देताना ढगांची वाढ, वातावरणातील अस्थिरता, वाऱ्याची स्थिती आणि रडार निरीक्षणे महत्त्वाची ठरतात.

चक्रीवादळांच्या बाबतीत उपग्रह आणि रडारच्या मदतीने त्यांची निर्मिती, स्थिती, दिशा, वेग आणि तीव्रता यांचे सतत निरीक्षण केले जाते. त्यावर आधारित चक्रीवादळाचा संभाव्य मार्ग आणि त्याचा परिणाम होऊ शकणारे प्रदेश निश्चित केले जातात.

सोलापूरसह देशातील विविध ठिकाणच्या निरीक्षणांचा एकत्रित अभ्यास करून हवामानशास्त्रज्ञ लघुकालीन, मध्यमकालीन आणि दीर्घकालीन अंदाज तयार करतात. IMD कडून जिल्हानिहाय इशारे, Nowcast, पर्जन्य अंदाज आणि विविध विशेष हवामान सेवा उपलब्ध करून दिल्या जातात.

अशा प्रकारे प्रत्यक्ष हवामान निरीक्षण + रडार + उपग्रह + संगणकीय हवामान मॉडेल + हवामानशास्त्रज्ञांचे विश्लेषण या सर्वांचा समन्वय करून हवामानाचा अंदाज वर्तविला जातो. ही प्रक्रिया विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत रंजक आणि ज्ञानवर्धक असल्याचे हवामानशास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केले.